Cząstka duszy. O miłości, sukcesie i samotności

Można mieć sukces, pieniądze i uznanie, a mimo to pozostać głęboko samotnym. Wczorajszy seans „Lalki” poruszył mnie bardziej, niż się spodziewałem. Historia Wokulskiego skłoniła mnie do refleksji nad miłością, bliskością i różnicą między byciem potrzebnym a byciem naprawdę kochanym. Bo czy ktoś może znać nasze osiągnięcia, a jednocześnie nie znać nas samych?

Są filmy, które oglądamy, wychodzimy z kina i po chwili wracamy do swoich spraw. Są też takie, które zostają z nami znacznie dłużej. Ich obrazy powracają w najmniej oczekiwanych momentach, muzyka wciąż rozbrzmiewa gdzieś w głowie, a historia bohaterów zaczyna niebezpiecznie przypominać nam o czymś, co sami dobrze znamy. 

Wczoraj obejrzałem Lalkę Bolesława Prusa w nowej ekranizacji Macieja Kawalskiego, z Marcinem Dorocińskim w roli Stanisława Wokulskiego.

Nie spodziewałem się, że ten film tak głęboko mnie poruszy.

Piękne zdjęcia, niezwykła atmosfera XIX-wiecznej Warszawy, znakomita gra aktorska, a przede wszystkim muzyka Łukasza Targosza, która chwilami zdawała się mówić więcej niż dialogi. Wszystko to stworzyło opowieść, od której trudno mi się uwolnić. Pół nocy w kółko słuchałem "Miłość Zapisana Wierszem", "Pani Meliton", "Gabinet Światłocieni" i "Ostatnie Spojrzenie". 

Ale to nie filmowy rozmach zrobił na mnie największe wrażenie. Najmocniej poruszyła mnie samotność człowieka, który miał niemal wszystko, a jednak nie potrafił odnaleźć tego, czego pragnął najbardziej.

Człowiek, który miał wszystko. Prawie.

Stanisław Wokulski jest postacią fascynującą. Inteligentny, przedsiębiorczy, odważny i niezwykle pracowity. Człowiek, który potrafił podnieść się z trudnych doświadczeń, zdobyć ogromny majątek i wykorzystać swoje możliwości, żeby pomagać innym.

Gdyby żył dzisiaj, zapewne czytalibyśmy o nim w magazynach biznesowych. Być może zapraszano by go na konferencje, żeby opowiadał o przedsiębiorczości, determinacji i pokonywaniu przeciwności. Jego historia byłaby doskonałym materiałem na inspirującą książkę o sukcesie. Już ją widzę wśród innych pozycji mojej Kuźni Charakteru. 

Tyle że Wokulski nie był szczęśliwy.

Jego majątek otwierał mu drzwi do salonów, ale nie otwierał ludzkich serc. Arystokracja chętnie korzystała z jego pieniędzy, jednocześnie dając mu do zrozumienia, że nigdy nie stanie się jednym z nich.

"Czy to nie byłoby zbyt wielki mezalians?"

Był potrzebny, czasami nawet podziwiany, ale rzadko naprawdę akceptowany.

A przecież nie chodziło mu wyłącznie o społeczne uznanie.

Pragnął miłości.

W Izabeli zobaczył nie tylko (a może przede wszytkim) piękną kobietę, ale również obietnicę innego życia. Życia, w którym wszystkie jego wysiłki, ambicje i osiągnięcia wreszcie nabiorą głębszego sensu. Być może wierzył, że jeśli zdobędzie jej serce, wszystko znajdzie się na właściwym miejscu.

I właśnie tutaj, moim zdaniem, zaczyna się jego prawdziwa tragedia.

Wokulski pomylił miłość z obietnicą spełnienia. Uzależnił swoje szczęście od uczucia jednej osoby, oddając jej władzę nad czymś, czego nigdy nie powinien był oddawać — nad własnym poczuciem wartości.

Cząstka duszy pozostawiona na skale

Jest w tej historii szczególny wątek, który bardzo mnie poruszył. Prezesowa Zasławska, starsza kobieta, która przez dziesiątki lat zachowała pamięć o swojej młodzieńczej miłości do stryja Wokulskiego.

Ich uczucie nie doczekało się szczęśliwego zakończenia. Życie potoczyło się inaczej, niż oboje pragnęli, ale wspomnienie pozostało. Wraz z nim kilka wersów Mickiewicza, które ukochany pozostawił jej przy rozstaniu.

Po latach prezesowa poprosiła Stanisława, żeby wyryto je na kamieniu przy ruinach zamku w Zasławiu, gdzie kiedyś spędzali razem czas.

To fragment wiersza Adama Mickiewicza Do M**:

Na każdym miejscu i o każdej dobie,

Gdziem z tobą płakał, gdziem się z tobą bawił,

Wszędzie i zawsze będę ja przy tobie,

Bom wszędzie cząstkę mej duszy zostawił.

Jakież to piękne słowa!

Jest w nich coś niezwykle delikatnego, a jednocześnie bolesnego. Miłość, która nie mogła się spełnić, nie przestała istnieć. Zmieniła tylko swoją postać. Stała się wspomnieniem, częścią czyjejś historii, śladem pozostawionym w duszy drugiego człowieka.

Zastanawiam się, ilu ludzi przechowuje w sobie podobne wspomnienia. Ile jest słów, których nigdy nie zapomnieliśmy, spojrzeń, które pamiętamy po latach, i rozmów, do których wracamy, choć osoby, z którymi je prowadziliśmy, dawno zniknęły z naszego życia.

Może właśnie na tym polega jedna z najpiękniejszych cech miłości. Kiedy jest prawdziwa, pozostawia po sobie coś więcej niż wspomnienie wydarzeń. Pozostawia cząstkę drugiego człowieka.

I choć historia prezesowej Zasławskiej jest pełna smutku, jest w niej również pewien spokój, którego tak bardzo brakowało Wokulskiemu.

Ona nauczyła się żyć ze swoją niespełnioną miłością. On pozwolił, żeby niespełniona miłość niemal całkowicie zawładnęła jego życiem.

Być potrzebnym czy być kochanym?

Im dłużej myślę o Wokulskim, tym bardziej dochodzę do wniosku, że jego historia dotyka problemu znacznie większego niż nieszczęśliwa miłość.

Istnieje bowiem pewien szczególny rodzaj samotności, który może dotykać ludzi odnoszących sukcesy, pomagających innym i poświęcających życie czemuś, co uważają za ważne.

Myślę tutaj o nauczycielach, mentorach, liderach, doradcach, psychologach, terapeutach, starszych w zborach, ale też o rodzicach i wszystkich tych, do których inni przychodzą po pomoc.

Z czasem taki człowiek może zacząć być postrzegany przede wszystkim przez pryzmat swojej użyteczności. Ludzie wiedzą, że można na nim polegać. Że znajdzie rozwiązanie, podpowie, pocieszy, wyjaśni albo zwyczajnie pomoże przejść przez trudny moment.

To piękna rola. Sam od lat odnajduję ogromną satysfakcję w dzieleniu się wiedzą i pomaganiu innym w rozwoju. Wierzę, że życie nabiera głębszego sensu, kiedy robimy coś dobrego nie tylko dla siebie.

Ale jest tu pewna pułapka.

Można być potrzebnym wielu ludziom, a jednocześnie doświadczać głębokiej samotności. Można mieć szerokie grono znajomych, cieszyć się szacunkiem i uznaniem, a mimo to tęsknić za kimś, kto zainteresuje się nami nie dlatego, że czegoś potrzebuje, lecz dlatego, że po prostu chce nas poznać i z nami być.

Nie nasze osiągnięcia. Nie naszą wiedzę. Nie nasze możliwości.

Nas samych.

Kogoś, kto zapyta, co nas ostatnio poruszyło. Czego się obawiamy. O czym marzymy. Kto będzie chciał posłuchać naszych myśli, nawet jeśli nie prowadzą do żadnego praktycznego wniosku.

Bo być docenianym za to, co robimy, i być kochanym za to, kim jesteśmy, to dwie zupełnie różne rzeczy.

Wokulski miał oddanego przyjaciela w osobie Ignacego Rzeckiego. Człowieka, który szczerze się o niego troszczył i pozostawał mu wierny nawet wtedy, gdy nie rozumiał jego decyzji. A jednak nawet ta piękna przyjaźń nie była w stanie wypełnić całej emocjonalnej pustki, którą nosił w sobie Stanisław.

Być może dlatego, że potrzebował czegoś więcej niż lojalności i podziwu. Potrzebował poczucia, że ktoś naprawdę rozumie jego wewnętrzny świat.

Stoicy i trzecia rzecz

Kiedy próbuję uporządkować te myśli, jak zwykle przychodzą mi z pomocą stoicy.

Marek Aureliusz w swoich Rozmyślaniach wielokrotnie powracał do idei czynienia dobra bez oczekiwania dodatkowej nagrody. Człowiek zrobił coś wartościowego, ktoś inny na tym skorzystał i właściwie na tym historia powinna się zakończyć.

Nie potrzebujemy jeszcze „trzeciej rzeczy” — pochwały, podziękowania, wdzięczności czy uznania.

Brzmi rozsądnie. I bardzo mi się ta myśl podoba.

Epiktet poszedłby zapewne o krok dalej, przypominając, że nie mamy kontroli nad uczuciami i reakcjami innych ludzi. Możemy decydować o własnych intencjach, postępowaniu i wysiłku, ale nie możemy zmusić nikogo, żeby nas podziwiał, doceniał czy kochał.

Wokulski próbował zrobić właśnie to ostatnie. Wykorzystał swoją inteligencję, determinację i majątek, żeby zdobyć coś, czego nie da się zdobyć żadną z tych metod.

Miłość nie jest nagrodą za wysiłek. Nie można jej wypracować, zasłużyć na nią odpowiednią liczbą dobrych uczynków ani kupić za największą nawet fortunę.

Ale czy stoicka niezależność oznacza, że powinniśmy przestać potrzebować innych ludzi?

Nie sądzę.

Jest ogromna różnica między niezależnością od cudzych opinii a emocjonalną samowystarczalnością. Możemy doskonale wiedzieć, kim jesteśmy, znać swoje wartości i nie potrzebować niczyjej aprobaty, a jednocześnie bardzo pragnąć bliskości.

Można nie potrzebować podziwu, a bardzo potrzebować przyjaźni.

I chyba nie ma w tym żadnej sprzeczności.

A gdybym miłości nie miał...

W tym miejscu moje myśli powędrowały również do Biblii.

Apostoł Paweł w 13 rozdziale Pierwszego Listu do Koryntian przedstawia jedną z najpiękniejszych refleksji o miłości, jakie kiedykolwiek zapisano.

Pisze, że człowiek może posiadać niezwykłą wiedzę, ogromną wiarę, może być gotowy oddać cały swój majątek potrzebującym, a nawet poświęcić własne życie. Jeśli jednak brakuje mu miłości, wszystkie te osiągnięcia tracą swoją najgłębszą wartość.

Paweł porównuje takiego człowieka do „brzęczącego cymbała”.

Co za obraz!

Można robić wiele dobrego, osiągać wspaniałe rezultaty i zbierać zasłużone pochwały, a mimo to przeoczyć to, co nadaje tym działaniom prawdziwą wartość.

Bo przecież liczy się nie tylko to, co robimy, ale również dlaczego to robimy.

Paweł przypomina dalej, że miłość jest cierpliwa, życzliwa i nie szuka własnych korzyści. Nie jest więc wyłącznie pięknym uczuciem, które otrzymujemy od kogoś innego. Jest przede wszystkim postawą, którą sami okazujemy.

To ważna lekcja, szczególnie w kontekście Wokulskiego.

Czy można naprawdę kochać drugiego człowieka, jeśli uczyniliśmy go odpowiedzialnym za własne szczęście? Czy nasze uczucie pozostaje bezinteresowne, kiedy oczekujemy, że ktoś w zamian za naszą miłość nada sens naszemu życiu?

Nie są to łatwe pytania. I nie wiem, czy zawsze istnieją na nie proste odpowiedzi.

Ale Biblia zwraca uwagę na jeszcze jedną rzecz.

W Liście do Galatów 6:2 Paweł zachęca, żebyśmy nosili brzemiona jedni drugich, a w Rzymian 12:15, żebyśmy płakali z tymi, którzy płaczą.

Zauważmy, jak wiele jest tutaj wzajemności.

Nie chodzi wyłącznie o to, żeby być silnym człowiekiem, na którym inni mogą polegać. Chodzi również o gotowość przyjęcia wsparcia, pokazania własnej wrażliwości i dopuszczenia drugiego człowieka do swojego świata. Słynne "vulnerability" Brene Brown tu wychyla głowę zza węgła.

Czasami największym wyrazem przyjaźni nie jest rozwiązanie czyjegoś problemu, lecz zwyczajne pozostanie obok, kiedy żadnego rozwiązania nie widać.

Życie pełne sensu może być życiem samotnym

Viktor Frankl, którego myśli od lat są mi szczególnie bliskie, przekonywał, że człowiek odnajduje sens, kierując swoją uwagę poza siebie — ku wartościom, zadaniom i ludziom, którym może służyć.

To idea samotranscendencji.

Bardzo mocno w nią wierzę. Myślę, że życie podporządkowane wyłącznie własnej wygodzie, przyjemnościom i ambicjom byłoby dla mnie niezwykle ubogie.

Ale historia Wokulskiego przypomniała mi o czymś, czego nie chciałbym przeoczyć.

Można mieć piękną misję i nadal doświadczać samotności. Można kochać swoją pracę, pomagać innym, rozwijać się i realizować wartościowe przedsięwzięcia, a mimo to potrzebować zwyczajnej ludzkiej bliskości.

Jedno nie zastępuje drugiego.

Co więcej, czasami to właśnie ludzie najbardziej przyzwyczajeni do wspierania innych mają największą trudność z przyznaniem, że sami czegoś potrzebują. Bycie silnym, kompetentnym i niezależnym staje się częścią ich tożsamości. Z czasem mogą nawet zapomnieć, jak to jest pozwolić komuś innemu zatroszczyć się o siebie.

A przecież nie musimy być zawsze silni, żeby zasługiwać na czyjąś uwagę.

Nie musimy być zawsze interesujący, żeby ktoś chciał z nami rozmawiać.

I nie musimy być zawsze użyteczni, żeby być dla kogoś ważni.

Kto zechce poznać nasz świat?

Wciąż wracam myślami do scen z Lalki. Do twarzy Wokulskiego, jego tęsknoty, rozczarowań i desperackich prób odnalezienia szczęścia. Do starego kamienia z wyrytym wierszem i do muzyki, która tak pięknie prowadziła tę historię.

Prus napisał swoją powieść ponad sto trzydzieści lat temu, a jednak stworzył bohatera, którego dramat wydaje mi się niezwykle współczesny.

Żyjemy w świecie, który nieustannie zachęca nas do osiągania kolejnych celów. Mamy rozwijać kompetencje, budować kariery, realizować projekty i stawać się coraz lepszymi wersjami samych siebie.

I dobrze. Ambicja, pracowitość i pragnienie rozwoju są wartościowe.

Warto jednak od czasu do czasu zadać sobie pytanie, czy pośród tych wszystkich wysiłków pozostawiamy wystarczająco dużo miejsca na budowanie prawdziwych więzi. Czy potrafimy zainteresować się drugim człowiekiem bez żadnego konkretnego powodu? Czy umiemy po prostu być razem, nie oczekując od siebie nawzajem niczego poza obecnością?

Kilka dni temu spędziłem wieczór z Olgą i Kubą. Graliśmy w grę kryminalną, próbując wspólnie rozwiązać pewną zagadkę. Niby nic szczególnego, a jednak ten wieczór sprawił mi ogromną przyjemność. I nie chodziło nawet o samą grę, choć była naprawdę wciągająca. Najcenniejsza była możliwość spędzenia czasu razem. Bez pośpiechu, bez zobowiązań, bez potrzeby osiągania czegokolwiek. Po prostu cieszyliśmy się swoim towarzystwem.

Pomyślałem później, że może właśnie takie chwile są jednymi z najpiękniejszych przejawów bliskości. Kiedy nie musimy być dla nikogo szczególnie interesujący, pomocni ani użyteczni. Wystarczy, że jesteśmy.

A może tak bardzo przywykliśmy do oceniania ludzi przez pryzmat ich osiągnięć i użyteczności, że coraz trudniej przychodzi nam dostrzeganie tego, kim naprawdę są?

 

Rozwiązujemy kryminalną zagadkę

A może tak bardzo przywykliśmy do oceniania ludzi przez pryzmat ich osiągnięć i użyteczności, że coraz trudniej przychodzi nam dostrzeganie tego, kim naprawdę są?

Można przecież przez całe życie otwierać drzwi innym ludziom, pomagać im odkrywać świat, rozwijać talenty i realizować marzenia, a jednocześnie tęsknić za kimś, kto zechce poznać nasz własny świat.

Kto nie będzie oczekiwał kolejnej porady, pomocy czy rozwiązania problemu, ale po prostu usiądzie obok i zapyta, co u nas słychać.

I naprawdę zechce usłyszeć odpowiedź.

Myślę, że właśnie o tym chciałbym pamiętać po wczorajszym seansie. Nie tylko o tragedii Wokulskiego, ale również o tych wszystkich ludziach, którzy pojawiają się w naszym życiu, czasami na krótko, czasami na długie lata.

O tym, żeby ich dostrzegać. Żeby nie traktować ich wyłącznie jako nauczycieli, współpracowników, doradców czy przyjaciół, od których czegoś oczekujemy, ale jako ludzi z własnymi marzeniami, obawami i wrażliwością.

Bo może największym darem, jaki możemy ofiarować drugiemu człowiekowi, nie jest nasza wiedza, majątek ani nawet pomoc.

Może jest nim szczere zainteresowanie tym, kim naprawdę jest.

A jeśli uda nam się kogoś tak poznać, być może pozostawimy w jego życiu coś znacznie cenniejszego niż wspomnienie naszych osiągnięć.

Cząstkę własnej duszy.

Taką, która pozostanie z nim na długo po tym, jak ucichnie muzyka i zgaśnie ostatni obraz.